سید مرتضی ابطحی :اگر قرار باشد برای فقه امروز شیعه یك مرجع فكری معرفی كرد، این مرجع، از جمله حوزه علمیه نجف است. آغاز روند شكل‌گیری این حوزه را می‌توان مهاجرت شیخ طوسی(قرن5) از بغداد به نجف دانست. شهر نجف كه پیش از شیخ طوسی تنها عدّه‌ای از شیعیان را در خود جای داده بود، با ورود شیخ به آكادمی علوم اسلامی-شیعی تغییر شكل داد. حوزه نجف، متأثّر از شیخ طوسی و استاد وی شیخ مفید، در ابتدای آغاز به كارش فضای رادیكالی نداشت و عالمان شیعه سعی در برقراری ارتباط با علمای سنّی مذهب داشتند. كتاب الخلاف شیخ طوسی یكی ار نتایج همین روند است.

تا مدّت‌ها پس از شیخ طوسی حوزه نجف پویایی سابق را نداشت؛ چرا كه گستره علمی شیخ و منش اخلاقی علمای شیعه، باعث می‌شد كمتر كسی جرات نقد آرای وی را پیدا كند. این فضا با شوكی كه ابن ادریس حلّی با نظریات عقل‌محور به اجتهاد وارد كرد، شكسته شد. حوزه نجف پس از شیخ طوسی همیشه به یك میزان پویا نبود و در بعضی زمان‌ها حوزه علمیه كربلا، كاظمین و حلّه فعّالیت بیشتری داشتند. امّا وجود مرقد امام اوّل شیعیان در نجف، باعث شد هیچگاه این حوزه از محوریت نیفتد. ضمن آنكه امنیّت بیشتر این شهر برای شیعیان به حفظ كتب منبع و كتابخانه‌های شیعه در این شهر كمك می‌كرد.

حوزه نجف، تا حدود دو قرن پیش از علامه وحید بهبهانی، به شدّت مشی اخباری داشت، امّا با آمدن بهبهانی از ایران به نجف، اخباریّون جای خود را به اصولیّون دادند و همین مشی به عنوان مشی غالب اكثر عالمان شیعه تا امروز نیز ادامه پیدا كرده است. بهبهانی تنها عالم ایرانی نبود كه به نجف رفت، بلكه بسیاری از عالمان نجف را ایرانی‌تبارانی تشكیل می‌دادند كه برای فعالیت‌های علمی به آنجا نقل مكان كردند. اساتید بزرگ مطرح در فقه امروز شیعه، ایرانیانی هستند كه به حوزه نجف رفتند و نفوذ فارس‌زبانان به حدّی بود كه تدریس دروس به زبان فارسی حتّی در بین اساتیدی كه اصالت عرب هم داشتند، مرسوم بود.

این مساله در كنار نبود مرجع دینی برجسته در ایران، قدرت سیاسی بزرگی به علمای نجف داده بود. حضور میرزای شیرازی كه از شاگردان شیخ انصاری در نجف بود، در سیاست ایران و اعلام فتوای تاریخی تحریم تنباكو به علمای نجف نشان داد كه تا چه حد در بین توده مردم ایران نفوذ دارند. همین امر، موجب پیشگامی علما در مشروطه شد. میرزای نایینی كه رهبر تئوریك مشروطه محسوب شده و آخوند خراسانی كه بیشتر جنبه مدیریت را به عهده داشت، با ورود به بازی سیاست می‌رفتند تا قدرت سیاسی حوزه نجف را به اوج خود برسانند.

امّا پس از شكست مشروطه این حوزه به شدّت سرخورده شد. میرزای نایینی در سفری كه به قم داشت، دستور جمع‌آوری كتاب تنبیه الامّة را صادر كرد و برای جلب نظر مقدّسین قم فتاوای شدیداً سنّتی داد. وی در كنار سید ابوالحسن اصفهانی، دیگر عالم بزرگ حوزه نجف با رضاشاه دیدار كرد. ارتباط فكری نجف و قم، تأثیر این شكست را به قم كشاند و علّت اصلی مخالفت شدید آیت‌الله‌العظمی بروجردی با ورود حوزه قم به سیاست را باید در همین ناكامی‌ها و ركود حوزه نجف جست و جو كرد. رفته‌رفته حوزه نجف بازهم خود را یافت و اوج حضور دوبار روحانیون این حوزه را در انقلاب 1920 و به روش مسلّحانه شاهدیم. امّا این حركت روحانیون نیز با شكست روبرو شد.

پس از این ضربه، دیگر شاهد فعّالیت خاصّ سیاسی در این حوزه نیستیم و حوزه علمیه نجف عملاً به سمت ركود فعالیت سیاسی-مبارزاتی رفت كه این مساله تأثیر خود را بر مبانی نظری فقهی گذاشت و شاهد عالمانی هستیم كه عملا مشی عرفی‌گرا را پیش گرفتند. امّا با این وجود این حوزه هیچگاه دچار ركود حیات علمی نشد و فقهایی مانند آیت‌الله خویی به میدان آمدند كه باعث شدند برتری علمی نجف بر قم حفظ شود. بررسی آرای خویی یكی از كارهای اصلی در تمام دروس خارج فقه و اصول امروز قم است.

عدم وابستگی مالی حوزه علمیّه نجف به قدرت‌های دولتی باعث استقلال بیشتر این حوزه شده است كه نتیجه آن اتخاذ تدابیر مالی محكمتری از سوی عالمان حوزه نجف است. آیت الله سیستانی، امروز یكی از متنفّذترین رهبران شیعی محسوب می‌شود كه در بیشترنقاط دنیا به جذب نیرو می‌پردازد. نباید فراموش كرد كه اگرچه حوزه نجف، امروزه از پویایی كمتری برخوردار است، امّا این مساله به معنی بی‌رغبتی عالمان شیعی برای بازگشت به حوزه نجف نیست. بلافاصله پس از آزادی عراق كه فضای امن‌تری نسبت به امروز بر این كشور حاكم بود، بحث بازگشت بعضی از مراجع مطرح قم به نجف، به صورت كاملا جدّی مطرح شد و مطمئنّا با بازگشت امنیّت به عراق پویایی سابق را بازخواهد یافت.